DARENDE’NİN GİZLİ DİLİ “HAZEYNCE”

Anadolu ağızları içerisinde bir çok gizli dilin olduğunu biliyoruz. Darende yöresinde konuşulan “gizli dil” de diğer gizli dillerde olduğu gibi ifade edilmek istenenlerin herkesin anlayabileceği dilin dışında örtülü olarak söylenmesi zaruretinden ortaya çıkmıştır.

Bu dilin zengin bir kelime hazinesi yoktur. Çeşitli dillerden çoğunlukla da Arapça, Farsça ve bunların dışında Rusça ile bazı batı dillerinden ödünç kelimeler alınarak Türkçe gramer kurallarına uygun türetmeler yapılmış ve yine Türkçe cümle yapısına göre cümleler kurulmuştur. Sintax ve morfoloji bakımından yeni ve farklı bir şey yoktur.

Bu dilin özelliği ve gizliliği günlük hayatta, ticari ilişkilerde bazı kavramları farklı kelimelerle ifade etme konusundaki zorlamadan ileri gelmektedir. Bilhassa Darendeli gezgin satıcıların aralarındaki dayanışma ve ticari menfaat gözetme yabancıya karşı mesleki sırların saklanması, hemşehrilik duygusunun güçlenmesi bakımlarından dikkate değer bir rol üstlenmektedir. Büyük bir ihtimalle ortaya çıkış sebebi ve hatta amacı da budur diyebiliriz. Kaçakçılık yıllarında zabtiye, jandarma, polis gibi kanun temsilcilerinin kontrol ve baskınlarını önceden birbirlerine haber vermek (Günümüzde de belediye zabıtası), uyandırmak, malın kalitesi, fiyatların ayarlanması “Hazeyince” ile konuşup anlaşarak yapılmaktadır. Bunu yaparken de yanlarındaki misafir ya da müşteriye hiç bir şey sezdirmeden yapmak gerekmektedir. Sınırlı kelime dağarcığına rağmen Hazeyince ile bu iş oldukça pratik ve etkili bir biçimde gerçekleşmektedir. Bu dil Darendeliler arasında adeta parola durumunda, hemşehrilik duygularının da teminatı konumundadır. Bilhassa gurbetteki Darendeli için Hazeyince’nin rolü daha da öne çıkmaktadır.

* Yrd. Doç. Dr., AKÜ, Uşak Eğitim Fakültesi

Ahmet Caferoğlu, “Erkilet Çerçilerinin Argosu ‘Dilce’” Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, C. IV, S. 4, İst. 1952; “Anadolu Abdallarının Gizli Dillerinden Bir İki Örnek”, Fuat Köprülü Armağanı, Dil-TarihCoğrafaya Fakültesi Yay., İst. 1953)

Tuncer Gülensoy, “Darende’de Konuşulan Gizli Dil Üzerine Notlar”, İnönü Üniversitesi II. Battalgazi ve Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu, Tebliğler – Malatya 19-21 Ekim 1987-İst. 1988, s. 136-139.

Kullanılan bazı cümlelere örnekler;

Hazeyin Zengili mi? :  Adam Darendeli mi?

Borancık tekellime arif oluyor mu?  :  Çocuk konuşmayı anlıyor mu?

Hazeynin cofları fırkıtıy mi? : Adamın gözleri görüyor mu?

Hazeyne zığlı nareleme, eser: Adama fiyatı yüksek söyleme, kaçar.

Darendelilerin ticaret için çok uzak diyarlara gittikleri malum. Hatta bunu ifade için söylenen bir söz de var: “Darendelinin topal eşeklisini Bağdat’ta görmüşler”

Kültürel ve ticari yaşantı yönünden Darendeliler dürüstlük, çalışkanlık, iş bilirlik, beceri, başarı ve sebatkârlık bakımından bulundukları yörelerde örnek esnaflardır.

İbrahim Alaaddin Ateş’in “Hazeyince” adlı şiirinin ilk dörtlüğünü verdikten sonra, şiirin tamamında geçen bazı kelimelerin açıklamaları hakkında kısa bilgi verelim: 

Ancak hazeyin anlar, hazeyin lafından

Başkaları arif olmaz bu dile.

Gelin yaşatalım hazeyincemizi,

Taş ile baş yarıp, küs olsak bile.

El taşı (bulgur dövülen taş), Çağa (bebek), Kuşkana (Tencere), Süllüm (Merdiven), Cırtlanmış (Sürgülenmiş), Hapek (Kapak), Tiyek (Asma yaprağı), Gufil (Saf, akılsız), Cibelme (Şımarma), Uşah (Çocuk), Pirçekli (Havuç), Iraf (Raf), Hıla (Sofra bezi), İta (Yer bezi), Çörten (Tahta oluk), Gaygana (Omlet), Yön (İç), Melefe (Yorgan yüzü)

Darende bölgesinde tarih, kültür ve sosyal hayat benzerlik göstermekle beraber kelime ve kavramlarda, telaffuzda bazı farklılıklar gözlenmektedir.

1-   Çocuk kelimesi çağ, levik, döl, uşak olmak üzere dört farklı şekilde ifade edilmektedir.

2-   Köy kelimesi: Köv, köğ

3-   R harfi ile başlayan isimlerin başına I veya İ harfi konulmaktadır. Iradyo, Iramazan, İrasih.

İlçede bazı kavramları ifade edebilmek için kullanılan kelimelerin bir kısmı sadece bölgeye has, Tohma havzasında söylenen, başka memleketlerde az rastlanan ve söyleniş farklılığı gösteren bir kısım kelimeler iken, bir kısmı daha geniş bir bölge içinde kullanılan kelimelerdir. Tespit edilen terimlerden bazıları şunlardır:

Açar          : Anahtar                                Hatap  : Odun

Bıldır        : Geçen yıl                              Hayat  : Evin açıklık yeri

Çaykara    : Kaynak                                 Lebedir: Dağınık, perişan

Çir             : Kuru kayısı                           Lök     : Tembel

Dumdu     : Suya battı                             Maşrafa: Su tası

Garim        : Derin ark                              Ön       : Takip et

Göz           : Oda                                                  Seğirt  : Koş

Congul      : Kaynak                                 Sındı   : Makas

Dindi        : Durdu, yağmur dindi           Süllüm: Merdiven

Dinidi       : Söndü                                   Mısmıl : İyi

Galın         : Kız tarafının istediği para    Kastel  : Su biriken yer

Buharik     : Baca                                     Nene   : Amca veya dayının hanımı

Ame          : Hala                                                 Okuntu: Düğüne çağırma

Darbımeseller, atasözleri, deyimler bir gerçeği anlatmak için kullanılır ve yüzyılların tecrübesini üzerinde taşıyarak toplumsal hafızada yer eden ve genel kabule mazhar olan sözlerdir. Darende çevresi bu tür sözler, deyimler, darbı meseller bakımından oldukça zengindir. Tespit edilenlerden bazılarını vererek yazımızı tamamlayalım:

— Sanat kolda altın bileziktir.                

— Kar yağarsa ava, gün doğarsa çifte.

— Akıl adama sermayedir.                                

— Ağzında dili yok.

— At devlet, koyun berekettir.              

— At binicisini tanır.

— Aş taşınca çomçanın bahası sorulmaz.          

— Canı yanan eşek, attan iyi gider.

— Ağzımda ayran durmaz oldu.                        

— Ayranlı aşım ağrısız başım

— Deli divane olma.                                          

— Tok ağırlaması zordur

— Ekmedim bostan, biçmedim kabak.              

— Deliye her gün bayram

DİPNOTLAR

1-Komisyon, Yeni Rehber Ansiklopedisi, Dil, c.5, s.334-335,Türkiye Gazetesi Yay., İstanbul, 1993

2-SÖĞÜTLÜ, E. Osman, Dil toplum ve kültür ilişkisi, Yağmur Dergisi, Y:5, S:20, Temmuz-ağustos-Eylül 2003, s.40-41

3-AKGÜNDÜZ, Ahmet/ÖZTÜRK, Said/BAŞ, Yaşar, Darende Tarihi, Somuncu Baba Araştırma ve Kültür Merkezi Yay., s.630- 635, İstanbul, 2002

4-Cengiz M. Ali, Tohma Havzası, s.158, Malatya, 1987.

5-Geniş sözlük için Bkz: GÜLSEREN Cemil, Darende’nin Gizli Dili Hazeynce, Sosyal Bilimler Dergisi, s. 159–164.

6-ÖZEN, Sadık, Beş Belde’nin Biri Darende, notlarından.

7-AKGÜNDÜZ, Ahmet/ÖZTÜRK, Said/BAŞ, Yaşar, ag.e. aynı yer.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir